مناظرات گسترده علمی

از آنجا که عصر امام باقر علیه‏السلام ، روزگار برخورد اندیشه‏های اسلامی و غیر اسلامی بود، مناظرات زیادی بین دانشمندان ادیان مختلف با امام از سوی دربار سازمان دهی شد و آخرین حکمرانان بنی‏امیه این سیاست کهنه و شکست خورده را بار دیگر از سر گرفتند. هر چند که تاریخ همواره از شکست دربار در این گونه مناظرات حکایت می‏کرد، پافشاری بر پندارهای خام، سبب آموزه‏پذیری آنها از تاریخ و عملکرد ناموفق نیاکان‏شان در این عرصه نشد. آنان همواره در کمین فرصتی بودند تا بتوانند چهره امام را مخدوش سازند.

به عنوان نمونه، امام پیش از بازگشت از شهر دمشق و مسابقه تیراندازی‏ای که هشام ترتیب داده بود، هنگام بیرون آمدن از قصر هشام، باگروهی که در اطراف میدان مشرِف به قصر تجمع کرده بودند، برخورد کرد. امام پرسید: اینان کیستند؟ پاسخ گفتند: اینها راهبان و کشیشان مسیحی هستند که در مجمع بزرگ سالانه خود گرد هم آمده‏اند و در این مکان، نشست علمی دارند و در مورد مسائل گوناگون علمی خود بحث و تبادل نظر می‏کنند. امام علیه‏السلام عبای خود را به سر گرفت و به گونه ناشناس در آن مجمع شرکت کرد. امام صادق علیه‏السلام نیز که همراه پدرش بود، در گوشه‏ای نشست.

جاسوسان حکومتی که امام را زیر نظر داشتند، بی‏درنگ هشام را آگاه کردند. هشام که می‏پنداشت فرصتی مناسب یافته است، به چند نفر از افراد خود دستور داد تا از نزدیک شاهد ماجرا باشند و لحظه به لحظه آن را گزارش کنند. گروهی از مسلمانان که امام را می‏شناختند نیز در نشست حاضر شدند و کنار امام نشستند. در این هنگام، اسقف بزرگ مسیحیان وارد جمع شد و همگان به احترام او برخاستند. او بسیار سالخورده بود و لباسی از حریر زرد نیز بر تن داشت. آهسته به سمت جایگاه خود گام برداشت و نشست. نگاهی به حاضرین کرد، نگاهش بر چهره تابنده امام متوقف شد. پرسید: «آیا شما از مایید یا از امت مرحومه؛ امام پاسخ فرمود: از امت مرحومه. پرسید: «از دانشمندان‏شان هستی یا از نادانان؟» فرمود: «از نادانان نیستم.»

گونه‏ای تشویش بر اسقف حاکم شد. پرسید: «[نخست] من از شما سؤال کنم. [یا شما می‏پرسید؟]»امام فرمود: «شما بپرسید.» او گفت: «شما مسلمانان از کجا می‏گویید که بهشتیان می‏خورند و می‏آشامند، ولی نیاز به قضای حاجت ندارند؟ آیا دلیلی یا نمونه‏ای نظیر آن در این جهان سراغ دارید؟»

امام فرمود: «آری نمونه آن، جنینی است که در رحم مادرش تغذیه می‏کند، ولی مدفوعی ندارد و نیاز به قضای حاجت پیدا نمی‏کند». اضطراب اسقف بیشتر شد و گفت: «شگفت‏انگیز است! شما که گفتید از دانشمندان نیستید؟» امام فرمود: «خیر، من گفتم از نادانان نیستم.»

اسقف دوباره پرسید: «شما از کجا ادعا می‏کنید که نعمتها و میوه‏های بهشتی کم نمی‏شوند و هر چه از آنها مصرف شود، باز به حال خود باقی می‏مانند و کاهش نمی‏یابند؟ آیا نمونه روشنی از پدیده‏های این جهان می‏توانید ذکر کنید؟»

امام فرمود: «آری، نمونه بارز آن در عالم محسوسات، آتش است. شما اگر از شعله شمعی صدها چراغ بیفروزید، از شعله آن کاسته نمی‏شود».

باز هم بر شگفتی اسقف افزوده شد و پرسشهای دیگری مطرح کرد و هر بار پاسخی قانع کننده می‏شنید. وقتی پرسشهایش به پایان رسید، با عصبانیّت از جایش برخاست و به حاضرین گفت: «شما دانشمندی بلند مرتبه‏تر از مرا آوردید و نزد من [برای مناظره] نشاندید تا مرا رسوا سازید و مسلمانان بدانند که از ما مسیحیان برترند و دانش بیشتری دارند. به خدا سوگند دیگر کلمه‏ای از من نخواهید شنید و اگر تا سال دیگر زنده ماندم، مرا در بین خود نخواهید یافت. این را گفت و رفت.

مجلس به هم خورد و همه پراکنده شدند. خبر به هشام رسید و از شنیدن آن بسیار بر آشفت. او که می‏پنداشت امام در مناظره با اسقف مسیحی سر افکنده بیرون می‏آید، با شنیدن خبر پیروزی امام، بسیار بیمناک و مضطرب شد؛ از این رو، به فکر فرو رفت تا چاره‏ای بیندیشد و به این نتیجه رسید که باید پیروزی امام را با اتهام گرایش به مسیحیت، خدشه‏دار کند. او با ظاهر سازی، هدیه‏ای برای امام فرستاد و از او خواست که دمشق را ترک نکند و در این فرصت به فرماندار خود در شهر «مَدْیَن» که در مسیر حرکت امام به سوی مدینه بود، نگاشت: «محمد بن علی علیهماالسلام و فرزندش در آنچه از اسلام اذعان می‏دارند دروغگو هستند. آن دو نزد من بودند، وقتی من آنان را به قصد مدینه بازگردانیدم نزد کشیشان مسیحی رفتند و آنچه در دل خود از کفر مخفی کرده بودند نمایاندند و از اسلام به دین مسیحیان نزدیک شدند. من به خاطر خویشاوندی‏ای که با آنها داشتم نخواستم کیفرشان کنم ولی وقتی نامه‏ام به دستت رسید، مردم را از آن آگاه کن و ندا در ده که آن دو مرتد هستند و امیرالمؤمنین همگان را از معاشرت با آنها باز داشته است و دستور قتل آن دو و دوستان و پیشکارانشان را صادر کرده است⁽¹⁾...

ولی تلاشهای مذبوحانه هشام در سرپوش گذاشتن بر واقعیت بی‏نتیجه ماند و مردم که نخست تحت فشارهای تبلیغاتی هشام قرار گرفته بودند، به واقعیت پی بردند و جایگاه امام بهتر برای آنها تبیین شد و بر عکس، این حرکت هشام بیشتر سبب رسوایی او و حکّام منطقه گردید.

دفع شبهات دینی

امام باقر علیه‏السلام در مقام بزرگْ پاسدار دین در مناظراتی با سران فرقه‏های مختلف، پوچی عقاید منحرفشان را آشکار می‏کرد و استوارانه از پایگاه‏های فکری و عقیدتی شیعه دفاع می‏کرد. در اینجا، برخی از این مناظرات و موضع‏گیریها از نظر خوانندگان می‏گذرد.

1. فرقه مرجئه

این فرقه در پایان نیمه اول قرن اول هجری پدید آمد. آنان بر این باور بودند که مرتکب گناهان کبیره، همیشه در دوزخ نمی‏ماند، بلکه کار او را به خدا وا می‏گذاشتند. به این دلیل آنان را مرجئه می‏خواندند که نیت را کافی می‏دانستند و بر این باور بودند که خدا نیز بر آن بسنده می‏کند و عذابشان نخواهد کرد.⁽²⁾

پس از آنکه در نبرد صفین، سپاهیان شام، سپاه امیرالمؤمنین علیه‏السلام را به داوری کتاب خدا و سنت پیغمبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله درباره خلافت امام علی علیه‏السلام یا معاویه مجبور کردند و علی علیه‏السلام به ناچار حکمیت «ابو موسی اشعری» و «عمرو بن العاص» را پذیرفت و این دو داور، به خلع علی علیه‏السلام از خلافت رأی دادند، خوارج، امام علی علیه‏السلام و معاویه را مرتکب گناهی بزرگ (حکمیت در دین خدا) دانستند و به دنبال این تهمت، این مسئله پیش آمد که مرتکب گناه کبیره را حال چیست؟ آیا در آتش جهنم مخلّد خواهد بود؟ به دنباله این بحث، سخن از ایمان و حدود آن به میان آمد که ایمان چیست و مؤمن کیست؟⁽³⁾

این نزاع بستر سرکشی و فساد را برای حکمرانان مهیا کرد تا هر چه می‏خواهند بکنند و سرانجام کار را به خدا وا گذارند؛ زیرا که معصیت و گناه هیچ آسیبی به ایمان نمی‏رساند.⁽⁴⁾ از این رو، حکمرانان خلفای بنی‏امیه تلاش زیادی در تقویت پایگاه‏های اعتقادی مرجئه کردند که از آنان «حجاج بن یوسف ثقفی» را می‏توان نام برد.⁽⁵⁾ این فرقه از چهار گروه تشکیل شده که عبارت‏اند از: «یونسیه»، «عبدیه»، «فسانیه» و «ثوبانیه» که هر یک اعتقادات خاص خود را دارند.⁽⁶⁾ این فرقه در دوره امامت امام باقر علیه‏السلام نیز به فعالیت خود ادامه داد. امام با اتخاذ موضعی تند و آشکار با آنان مخالفت کرد و هر جا سخنی از آنان به میان می‏آمد، آنان را لعن و نفرین می‏کرد و می‏کوشید با بهره‏گیری از این شیوه، محدوده اعتقادی درست شیعه را در زمینه‏های مختلف از این فرقه جدا کند؛ زیرا آنان با افراشتن علم اعتقادات منحرف خود، سبب گمراهی پیروان اهل بیت علیهم‏السلام می‏شدند و این به دلیل معاشرت زیاد آنان با دیگر شیعیان بود. به عنوان نمونه، در گفتگوی «عبداللّه‏ بن عطاء» با امام، سخن این گروه پیش می‏آید و عبداللّه‏ اعتقاد آنان را در مورد وقت بر پا داشتن نماز ظهر بیان می‏دارد. امام با توضیح مسئله، نظر مرجئه را رد می‏کند و می‏فرماید: «پروردگارا، پیروان گروه مرجئه را از رحمت خود دور فرما که آنان دشمنان ما در دنیا و آخرت هستند».⁽⁷⁾

2. فرقه‏های جبریه و قدریه

جبریه بر این باورند که انسان از خویش هیچ گونه اختیاری ندارد و مجبور است. در مقابل آن، فرقه قدریه بر آنند که هر بنده‏ای به وجود آورنده فعل خود است و خدا، کار او را به خودش وانهاده و حتی در اسباب کار یا انگیزه آن هم مختار است⁽⁸⁾ و درست در مقابل جبریه قرار دارند.

این دو مسلک نیز در زمان خلافت امویان و در دوران حکمرانی معاویه به وجود آمدند و نزاع این دو، در تاریخ پیشینه‏ای دراز دارد و در دوران حکمرانی «معاویة بن یزید» و «یزید بن ولید» به اوج خود رسید.⁽⁹⁾ امامیه، مشربی خلاف این دو نظر را پذیرفتند که توسط امامان شیعه تبیین شد.⁽¹⁰⁾ امام باقر علیه‏السلام نیز، در این زمینه بسیار کوشید و با پیروان این دو نظر به شدت برخورد کرد. ایشان در ردّ نظریه قدریه و جبریه فرمودند:

«پروردگار بر آفریدگان خود مهربان‏تر از آن است که آنان را به گناه وا دارد و سپس بر آن عذابشان نماید (ردّ دیدگاه جبریه) و او عزیزتر از آن است که اراده انجام کاری را بکند و آن محقق نگردد (ردّ دیدگاه قدریه).

او در پاسخ به اینکه آیا مشرب سومی هم وجود دارد، می‏فرمود: آری، گسترده‏تر از فاصله میان آسمان و زمین [ و آن مشرب امرٌ بین الامرین است]».⁽¹¹⁾

شخصی از امام صادق علیه‏السلام درباره جبر و اختیار سؤال کرد که کدامیک از آن دو مورد تأیید امام است. امام در پاسخ فرمود: «لا جَبْرَ وَلا تَفْویضَ وَلکِنْ اَمْرٌ بَیْنَ أَمْرَین؛ نه جبر و نه تفویض بلکه امری میان آن دو [مؤرد تأیید است]» فرد پرسش کننده دوباره پرسید: «امر بین امرین» چیست؟ امام برای روشن‏تر شدن مطلب، آن را در قالب مثالی برای او توضیح داد و فرمود: «مَثَلُ ذلِکَ رَجُلٌ رَأَیْتَهُ عَلی مَعْصِیَةٍ فَنَهَیْتَهُ فَلَمْ یَنْتَهِ فَتَرَکْتَهُ فَفَعَلَ تِلْکَ الْمَعْصِیَةَ فَلَیْسَ حَیْثُ لَمْ یَقْبَلْ مِنْکَ فَتَرَکْتَهُ کُنْتَ اَنْتَ الَّذی اَمَرْتَهُ بِالْمَعْصِیَةِ؛ مثل آن به کسی می‏ماند که می‏بینی به گناهی مشغول است و او را نهی می‏کنی اما او دست از گناه بر نمی‏دارد. پس او را رها می‏کنی و او نیز آن گناه را مرتکب می‏شود. پس چون او [نهی را] از تو نپذیرفته و تو نیز او را رها کردی [نمی‏توان گفت که] تو او را به گناه وا داشته‏ای».⁽¹²⁾

3. فرقه خوارج

این گروه نیز پس از داوری بین امام علی علیه‏السلام و معاویه در جنگ صفین پدید آمد. هنگام بازگشت امام علی علیه‏السلام از صفین به کوفه، عده‏ای از لشکریان بر او شوریدند و حکمیت را بر خلاف اسلام دانستند و شعار «لا حکم الاّ للّه» سر دادند. آنان امام علی علیه‏السلام ، معاویه، عثمان و حکمین را کافر شمردند؛ زیرا آنان، عملکرد امام علی و... را گناه کبیره دانستند و مرتکب گناهان کبیره را کافر می‏دانستند و ریختن خونشان را مباح بر می‏شمردند. آنها دشمنان آشتی‏ناپذیر بنی‏امیه، زمین‏داران بزرگ و مخالف وجود املاک خصوصی بودند و با اصل «مخلوق بودن قرآن» به شدت مخالف بودند. از بزرگان آنان می‏توان از: «اشعث بن قیس کندی»، «مسعر بن فدکی تمیمی» و «زید بن حصین طائی⁽¹³⁾» و از فرقه‏های منشعب از آن، می‏توان «محکمه»، «ازارقه»، «بیهسیه»، «عجارده»، «ثعالبه»، «اباضیه» و «صفریه» را نام برد.⁽¹⁴⁾

آنان در طول تاریخ، رفتاری نابخردانه با امامان شیعه داشتند. در زمان امامت امام مجتبی علیه‏السلام ، امام را به خاطر صلح با معاویه بسیار سرزنش کردند.⁽¹⁵⁾ در دوران امامت امام باقر علیه‏السلام نیز مناظراتی بین آنها و امام در گرفت. امام در ردّ مبانی و باورهای اعتقادی‏شان، آنان را «خُسران زده‏ترین آفریدگان خدا دانسته که دنیا و آخرت خود را تباه کرده‏اند⁽¹⁶⁾» و به اصحاب خود می‏فرمود:

«به این پیمان گریزان (خوارج) بگویید: چگونه بر جدایی از علی علیه‏السلام گردن نهادید، با وجود اینکه خونتان را پیش‏تر در راه فرمان‏برداری از او ارزانی داشتید و در خشنود کردن خدا بر هم پیشی می‏گرفتید؟ و اگر به شما گفتند که ما بر حکم الهی گردن نهاده بودیم و شعار «لا حکم الا لله» سر دادند، در پاسخ بگویید: مگر خدا حکمیت را در دین خود نپذیرفته است؟ و مگر آن را به داوری دو نفر [در این آیه] وانگذارده که فرمود: «فَابعَثوا حَکَما مِن اَهلِهِ وَ حَکَما مَن اَهلِها اِن یُریدا اِصلاحا یُوَفِّقِ اللّه‏ُ بَینَهُما»؛⁽¹⁷⁾ «[هر گاه میان زن و شوهر اختلاف افتاد[ یک نفر از جانب شوهر و یک نفر از جانب زن [به عنوان] داور بر انگیزید تا اگر اصلاح را خواستند، خدای بین آنان وفاق ایجاد کند.»

آیا رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله در ماجرای «بنی قریظه»، «سعد بن معاذ» را داور معرفی نکرد تا بر آنچه مورد پذیرش خداست، حکم کند. آیا نمی‏دانید که امیر المؤمنین علیه‏السلام با این شرط حکمیت را پذیرفت که آن دو حَکَم بر اساس کتاب خدا حکم کنند و از آن فراتر نروند؟ آیا نگفت که اگر حکم آنها بر خلاف کتاب خدا باشد نخواهد پذیرفت؟ وقتی داوری به پایان رسید، به علی علیه‏السلام گفتند: کسی را داور خود ساختی که بر ضد تو حکم داد. آیا امیر المؤمنین علیه‏السلام نفرمود: من به داوری کتاب خدا تن در دادم، نه داوری یک شخص؟ حال باید گفت، در کجای این حکمیت انحراف از حکم قرآن است؟ و این در حالی است که امام علی علیه‏السلام فرموده بود که حکمی را که خلاف قرآن باشد نخواهد پذیرفت. اتهام آنان به امیرالمؤمنین علیه‏السلام پوچ و بی‏اساس است».⁽¹⁸⁾

در مناظره دیگری نیز یکی از بزرگان خوارج که به برتری امیرالمؤمنین علیه‏السلام اقرار داشت، او را به کفر پس از ایمان در فرمان‏برداری از خدا و رسولش متهم کرد. امام باقر علیه‏السلام به او فرمود: «آیا آن روز که خدا علی علیه‏السلام را دوست داشت، نمی‏دانست که او روزی به دست یکی از اهل نهروان (خوارج) کشته می‏شود؟» مرد خارجی پذیرفت. امام پرسید: «آیا محبت خدا به علی علیه‏السلام از روی فرمان‏برداری او از دستورهای خدا بود یا بخاطر گناه و سرکشی؟» مرد گفت: «پیداست که از روی بندگی و اطاعت علی علیه‏السلام بوده». امام فرمود: «[ پس حال که علی علیه‏السلام از روی اطاعت و فرمان‏برداری مورد محبت خدا واقع شده و خدای او را دوست می‏داشته، واضح است که تمامی اعمالش مورد پسند خدا بوده است[ اینک برخیز و برو!» مرد خارجی که در میدان بحث و مناظره با امام به سادگی شکست خورده بود، زیر لب گفت: «اللّه‏ُ اَعلَم حَیثُ یَجعَلُ رِسالَتَهُ؛ خدای بهتر می‏داند که رسالت خود را کجا قرار دهد.»⁽¹⁹⁾

4. فرقه غُلات

غلات به معنای «گزافه گویان» است. ایشان فرقه‏ای از شیعه هستند که درباره امامان خود گزافه گویی کرده و آنان را تا سر حد خدایی رسانیده‏اند و یا قایل به حلول جوهر نورانی الهی در امامان خود شده‏اند یا به تناسخ قایل گردیده‏اند. آنان چند دسته شدند، برخی گفتند امام علی علیه‏السلام و بعضی از امامان شیعه، خدا هستند و برخی دیگر از آنان گفتند که ایشان پیغمبرند.⁽²⁰⁾

جای شگفتی ندارد که ریشه عقاید آنان را در مذاهب حلولیه و تناسخیه مثل یهود و نصارا و یا از خرّم دینی و مزدکی بدانیم؛ زیرا جزیرة العرب و سرزمین بین النهرین و شامات پیش از ظهور اسلام، کانون قبیله‏های مختلف عرب و غیر عرب بوده و نیز برخوردگاه عقاید و ادیان گوناگون بوده است و نشانه‏های آشکاری از عقاید و دیدگاه‏های آنان در برخی فرق اسلامی دیده می‏شود.⁽²¹⁾ فرقه غلات مشتمل بر ده‏ها فرقه دیگر می‏شود که نام تمامی آنها در نوشته‏های ملل نویسان موجود است.

امامان شیعه، اندیشه آنان را به شدت طرد کردند و آنان را «یهود و نصارای» امت پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله نامیدند تا عمق انحراف و کج‏روی اندیشه آنان بر مسلمانان آشکار شود.⁽²²⁾

امام باقر علیه‏السلام با اتخاذ موضعی صریح و شفاف به رویارویی با اندیشه‏های منحرف آنان پرداخت. روزی امام باقر علیه‏السلام در میان جمعی از شیعیان خود رو به آنها کرده و فرمود: «ای جماعت شیعه! میانه رو باشید تا تندروان (غلات) از تندروی خویش پشیمان شوند و به شما اقتدا کنند و جویندگان راه حقیقت به شما ملحق گردند».

در این لحظه مردی از میان جمعیت برخاست و پرسید: «تندروان کیانند؟» امام فرمود: «آنان کسانی هستند که به ما اوصاف و عناوینی را نسبت می‏دهند که ما خودمان آن را برای خویش قائل نشده‏ایم. آنان از ما نیستند و ما هم از ایشان نیستیم... به خدا سوگند ما از سوی خدا آزادی مطلق نداریم و بین ما و خدا خویشاوندی نیست و بر خداوند حجّتی بر ترک تکلیف نخواهیم داشت. ما به پروردگار، جز به وسیله اطاعت و بندگی او تقرب نمی‏جوئیم. هر یک از شما مطیع خداوند باشد، ولایت و محبت ما برای او سودمند است و کسی که اهل معصیت باشد، ولایت ما سودی به حالش ندارد. پس بر حذر باشید از فریفتن خویش و فریب خوردن از غلوّ کنندگان.»⁽²³⁾

از جمله سردمداران این گروه، فردی به نام «ابو منصور عجلی» بود که خود را پس از شهادت امام باقر علیه‏السلام جانشین ایشان معرفی کرد. او که در شهر کوفه خانه داشت و زادگاهش در بیابانهای عراق بود، فردی بی‏سواد بود که حتی خواندن و نوشتن را نمی‏دانست. وی یاران خود را بر خفه کردن و قتل ناگهانی مخالفان خود دستور داده بود.⁽²⁴⁾

او بر این باور بود که نبوت ختم نشده است و ائمه پس از پیامبر صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ، از امیرالمؤمنین علیه‏السلام تا امام باقر علیه‏السلام ، از پیامبران الهی هستند و پس از آنان پیامبری به وی رسیده و تا شش پشت از فرزندان او همگی پیامبر خدایند و آخرین پیامبر، قائم آخر الزمان می‏باشد که ششمین فرزند اوست. در ذیل آیه شریفه «وَ اِنْ یَرَوْا کِسْفا مِنَ السَّماءِ ساقِطا یَقُولُوا سَحابٌ مَرْکُومٌ»⁽²⁵⁾ می‏گفت: «علی علیه‏السلام همان ابری است که از آسمان فرو افتاده است.» و سپس آیه را در شأن خود دانست و گفت: «من همان پاره ابری هستم که خدا افتادن آن را از آسمان وعده داده است. پروردگار مرا به آسمانها فراخواند و دست بر سر من کشید و گفت: فرزندم بر زمین نازل شو و پیامهای مرا به مردم برسان و سپس من به زمین هبوط کردم.»⁽²⁶⁾

وی پس از چندی با برخورد شدید امام باقر علیه‏السلام روبرو شد و امام او را طرد کرد. وی از ادعای نبوت دست برداشت؛ اما داعیه امامت بلند کرد.⁽²⁷⁾

از دیگر چهره‏های منحرف و پیشوایان فرقه غلات «بیان تَبّان» (کاه فروش) است که امیرالمؤمنین علیه‏السلام را خدا می‏انگاشت و خود را مضمون آیه شریفه «هذا بَیانٌ للنّاس وَ هدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقینَ»⁽²⁸⁾ می‏انگاشت و می‏گفت: «در روز قیامت همه چیز از بین می‏رود به جز چهره خدا که مردی از نور است و او نیز متلاشی شده ولی صورتش باقی می‏ماند؛ زیرا خداوند فرموده است: «کُلُّ شَیْ‏ءٍ هالِکٌ اِلاّ وَجْهَهُ».⁽²⁹⁾ و نیز تفاسیر دگرگونه دیگری در مورد برخی دیگر از آیات قرآن داشت.⁽³⁰⁾ او نامه‏ای توهین‏آمیز با این مضامین به امام باقر علیه‏السلام نوشت: «اسلام بیاور تا رستگار شوی و نجات یابی؛ چرا که تو نمی‏دانی خدا رسالت را در کجا و بر دوش چه کسی قرار داده است و منِ رسول خدا وظیفه‏ای جز ابلاغ پیام خدا ندارم و کسی که انذار کند همانا معذور است.⁽³¹⁾»

امام باقر علیه‏السلام به شدت از او بیزاری جست و فرمود: «خداوند بیان تبّان را لعنت کند، زیرا وی بر پدرم دروغ می‏بست و من شهادت می‏دهم که پدرم بنده نیکوکار و صالح خدا بود».⁽³²⁾

و در روایتی دیگر نیز آمده است که امام علیه‏السلام به درگاه خدای خویش عرض کرد: «پروردگارا! من از بیان تبّان به درگاه تو تبرّی و بیزاری می‏جویم.»⁽³³⁾

5. فرقه مغیریه

پروردگار بر آفریدگان خود مهربان‏تر از آن است که آنان را به گناه وا دارد و سپس بر آن عذابشان نماید (ردّ دیدگاه جبریه) و او عزیزتر از آن است که اراده انجام کاری را بکند و آن محقق نگردد (ردّ دیدگاه قدریه).

آنان پیروان «مغیرة بن سعید عجلی» و فرقه‏ای از غلات بودند که اعتقاد به رؤیت و تجسیم و نیز امامت او پس از امام باقر علیه‏السلام داشتند و می‏گفتند او منجی آخرالزمان است؛ نمی‏میرد و ظهور خواهد کرد. هنگامی که مغیره به قتل رسید، در بین یاران و پیروانش اختلاف افتاد و دسته‏ای از آنان در پندار انتظار ظهور او و رجعتش باقی ماندند و دسته‏ای دیگر قائل به انتظار ظهور امام باقر علیه‏السلام شدند. او فتاوی عجیبی در احکام دین از خود صادر کرد. مغیره در ابتدا قائل به امامت امام باقر علیه‏السلام بود ولی پس از مدتی، به غلو روی آورد و به خداوندی امام باقر علیه‏السلام معتقد شد. گاه نیز به یارانش در مورد امام می‏گفت: «منتظر ظهور او باشید که او باز خواهد گشت و جبرئیل و میکائیل با او بین رکن و مقام بیعت خواهند نمود».⁽³⁴⁾

امام باقر علیه‏السلام و دیگر امامان او را لعن و نفرین کردند. امام باقر علیه‏السلام در روایات بسیاری او را لعن کرده فرمود: «خدا و رسولش، مغیرة بن سعید را از رحمت و دوستی خود دور گردانند که او دروغهای بسیاری بر ما اهل بیت بست».⁽³⁵⁾

امام در سخنی دیگر او را به «بلعم» تشبیه کرد که خداوند به او دانش عطا فرموده بود، ولی او از نشانه‏های خدا روی گرداند و از شیطان پیروی کرد و گمراه شد.⁽³⁶⁾

امام صادق علیه‏السلام نیز در مورد او فرمود: «خدا مغیرة بن سعید را لعنت کند! او بر پدرم دروغ بست و خدا نیز سختی عذابش را به او چشاند. خدا لعنت کند کسی را که چیزی در مورد ما بگوید که ما خود در مورد خویش نگفته‏ایم و خدا لعنت کند کسی را که نسبت بندگی خدا را از ما دور کند».⁽³⁷⁾

6. فرقه جارودیه

«جارودیه» یکی از فرق «زیدیه» است که رهبری آن را «ابو الجارود زیاد بن منذر سرحوب» به عهده داشت. او از شاگردان امام باقر علیه‏السلام بود. نابینای مادر زاد بود و لقب سرحوب را امام باقر علیه‏السلام به او داد که نام شیطانی نابیناست و در دریاها زندگی می‏کند. از این رو، نام دیگر این فرقه را «سرحوبیه» نیز گفته‏اند.⁽³⁸⁾ آنان پس از شهادت امام حسین علیه‏السلام امامت را در فرزندان او و امام حسن علیه‏السلام می‏دانند و هر که از فرزندان آن دو امام به پا خیزد و قیام کند، پیروی‏اش را در مقام امام، واجب می‏دانند.⁽³⁹⁾

امام باقر علیه‏السلام در دوران زندگانی خود، هر گاه ابوالجارود را می‏دید او را ارشاد می‏کرد و شیعیان را از نزدیک شدن به او باز می‏داشت و می‏فرمود: «او شیطانی نابیناست. او کورچشم و کوردل است».⁽⁴⁰⁾ بین او و امام مناظره‏ای بر سر امامت فرزندان امام حسن علیه‏السلام و امام حسین علیه‏السلام در گرفت که تاریخ گویای آن است.⁽⁴¹⁾

مبارزه با اندیشه‏های خطر آفرین یهود

فتنه انگیزی یهودیان، سرسخت‏ترین دشمنان اسلام، از بعثت پیامبر اکرم صلی‏الله‏علیه‏و‏آله آغاز شد و سالیان متمادی به فتنه انگیزی خود به صورت پنهانی و آشکار ادامه دادند. آنان از حربه‏هایی مانند جعل احادیث استفاده ای جماعت شیعه! میانه رو باشید تا تندروان (غلات) از تندروی خویش پشیمان شوند و به شما اقتدا کنند و جویندگان راه حقیقت به شما ملحق گردند

می‏کردند و تلاش خود را بیشتر متوجه محافل علمی مسلمانان با حرکتی خزنده در فقه و کلام ادامه می‏دادند.

مبارزه با اندیشه خطر آفرین یهود و شناساندن خط توطئه‏ای که برای خدشه‏دار کردن اسلام ترسیم کرده بودند، یکی از تلاشهای دراز مدت و گسترده امام باقر علیه‏السلام را به خود اختصاص داد. یهودیانی که در محیط زندگانی مسلمانان می‏زیستند، آنان که اسلامی ظاهری آورده بودند و یا هنوز بر آیین یهود پا می‏فشردند، تلاش می‏کردند تا قبله خود، بیت‏المقدس را برتر از قبله مسلمانان جلوه دهند و در این باره کوشش بسیار می‏کردند. زراره می‏گوید: «نزد امام باقر علیه‏السلام که روبه‏روی کعبه نشسته بود، نشسته بودم. فرمود: می‏دانستی که نگریستن به خانه خدا عبادت است؟ در این لحظه مردی از قبیله «بُجَلیة» به نام «عاصم بن عمر» وارد شد و به امام گفت: کعب الاحبار می‏گوید: کعبه هر صبح در برابر بیت‏المقدس سجده می‏آورد. امام فرمود: نظر تو در مورد سخن کعب الاحبار چیست؟ گفت: راست گفته است. امام فرمود: تو و کعب الاحبار هر دو دروغ می‏گویید. و امام خشمگین شد به گونه‏ای که راوی می‏گوید هرگز امام را به خاطر سخن کسی این قدر خشمگین ندیده بودم. امام فرمود: خداوند خانه‏ای به بلند مرتبگی این خانه [ و به کعبه اشاره کرد] نیافریده و هیچ جایی را به سان آن گرامی نداشته است...».⁽⁴²⁾

1. محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1403 ق، ج 46، ص 309، ؛ابو جعفر محمد بن جریر بن رستم الطبری، دلائل الامامة، نجف، منشورات مطبعة الحیدریة، 1369 ق، ص 106 (با اندکی تفاوت).

2. شیخ محمد حسین الاعلمی الحائری، دائرة المعارف الشیعیّة العامّة، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1413 ق، چاپ دوم، ج 17، ص 73.

3. معارف و معاریف، ج 9، ص 269.

4. ابوالفتح الشهرستانی، موسوعة الملل و النحل، بیروت، مؤسسة ناصر للثقافة، 1981 م، چاپ‏اول، ص 60.

5. فرهنگ فرق اسلامی، 1368 ش، صص 404 ـ 406.

6. دایرة المعارف الشیعیة العامة، ج 17، ص 73.

7. بحارالانوار، ج 46، ص 291.

8. موسوعة الملل و النحل، ص 36؛ دائرة المعارف الشیعیة العامة، ج 14، ص 286؛ معارف و معاریف، ج 8، ص 261.

9. فرهنگ فرق اسلامی، ص358.

10. ن، ک: محمد بن یعقوب الکلینی، اصول کافی، قم، انتشارات اسوه، 1414 ق، ج 1، 445.

11. اصول کافی، ج 1، ص 452.

12. اصول کافی، محمد بن یعقوب بن اسحاق الکلینی، قم، انتشارات اسوه، چاپ دوم، 1372 ه . ش، ج1، ص456.

13. محمد جواد مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1368 ش، ص 186 ـ 188؛ الملل و النحل، ص 50، معارف و معاریف، ج 5، ص 244.

14. موسوعة الملل و النحل، ص 50.

15. ن. ک: بحارالانوار، ج 2، ص 298.

16. بحارالانوار، ج 44، ص 13.

17. نساء/35.

18. ابو منصور احمد بن علی بن ابی‏طالب الطبرسی، الاحتجاج، قم، دارالاسوه للطباعة و النشر، چاپ دوم، 1416 ق، ج 1، ص 174.

19. بحارالانوار، ج 21، ص 26.

20. فرهنگ فرق اسلامی، ص 344.

21. موسوعة الملل و النحل، ص 81.

22. ن. ک: بحارالانوار، ج 2، ص 250 و ج 4، ص 303 و ج 25، ص 134.

23. اصول کافی، ج2، ص75.

24. فرهنگ فرق اسلامی، محمدجواد مشکور، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1368 ه . ش، ص 428.

25. طور/ 44 «آنها [چنان لجوجند که] اگر ببینند قطعه سنگی از آسمان [برای عذابشان] سقوط می‏کند، می‏گویند: این ابر متراکمی است.»

26. الملل و النحل، ابو الفتح الشهرستانی، بیروت، مؤسسة الناصر للثقافة، چاپ اول، 1981م، ص76.

27. قاموس الرجال، محمدتقی التستری، قم، انتشارات جامعه مدرسین، چاپ اول، 1422 ه . ق، ج11، ص524.

28. آل عمران/ 139.

29. قصص/ 88.

30. الملل و النحل، ص65.

31. همان، ص66.

32. اختیار معرفة الرجال، ابو جعفر الطوسی، قم، مؤسسة آل البیت، 1404 ه . ق، ج1، ص303.

33. همان.

34. موسوعة الملل و النحل، ص 75 ـ 76.

35. محمد تقی التستری، قاموس الرجال، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، چاپ دوم، 1415 ق، ج 10، ص 191.

36. همان، ص 190 ؛ ابو جعفر محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال، قم، مؤسسه آل البیت علیهم‏السلام ، 1404 ق، ج 1، ص 494.

37. همان، ص 188 و 491.

38. ابو جعفر محمد بن حسن طوسی، اختیار معرفة الرجال، قم، مؤسسه آل البیت علیهم‏السلام ، 1404 ق، ج 3، ص 495.

39. فرهنگ فرق اسلامی، ص 227؛ موسوعة الملل و النحل، ص 68.

40. اختیار معرفة الرجال، ج 3، ص 495.

41. ن. ک: الاحتجاج، ج 2، ص 175.

42. بحارالانوار، ج 46، ص 353.